Sztancowanie

Co to jest sztancowanie?

Sztancowanie, czyli wykrawanie, to wycinanie określonego kształtu z materiału za pomocą wykrojnika i nacisku maszyny. W poligrafii wykorzystuje się je m.in. do etykiet, zawieszek, teczek i opakowań. Zamiast ograniczać wydruk do prostokąta, można nadać mu kontur dopasowany do projektu oraz wykonać otwory i wycięcia.

Sztancowanie nie jest drukowaniem. To osobny etap obróbki, często wykonywany na zadrukowanym arkuszu lub materiale z roli. Może również dotyczyć materiału bez nadruku. Przy pracy z grafiką ważne jest pasowanie, czyli zgodność położenia cięcia z obrazem.

Czym jest sztanca, czyli wykrojnik?

W typowym wykrojniku płaskim stalowe noże tworzą kontur osadzony w podstawie. Przy docisku przecinają materiał w zaplanowanych miejscach. Elementy wypychające pomagają oddzielić go od narzędzia. Wykrojnik może zawierać także narzędzia do przygotowania linii składania i perforacji.

To fizyczna forma wykonana pod konkretny projekt. Zmiana grafiki bez zmiany obrysu nie zawsze wymaga nowej sztancy. Zmiana kształtu, wymiaru lub położenia otworów wymaga natomiast sprawdzenia możliwości jej przerobienia albo wykonania nowej formy.

Cięcie, nacinanie, bigowanie i perforacja

Operacja	Efekt	Przykład
Cięcie na wylot	Przecięcie całej grubości materiału.	Zawieszka wycięta po obrysie.
Nacinanie warstwy wierzchniej	Wycięcie etykiety bez przecięcia jej podkładu.	Naklejki pozostające na wspólnym arkuszu.
Bigowanie	Przygotowanie linii ułatwiającej złożenie materiału.	Linie zgięć w wykroju teczki.
Perforacja	Przerywane nacięcia z pozostawionymi połączeniami.	Odcinek kuponu przeznaczony do oderwania.

Bigowanie i sztancowanie mogą odbywać się podczas jednej operacji maszyny, ale nie oznaczają tego samego. Po wycięciu i przygotowaniu zgięć produkt może nadal wymagać oddzielenia odpadu, składania lub klejenia.

Sztancowanie płaskie i rotacyjne

W sztancowaniu płaskim forma dociska materiał do przeciwległej powierzchni. Rozwiązanie stosuje się przy obróbce arkuszy. Zależnie od konstrukcji maszyny kolejne sekcje mogą usuwać odpad i rozdzielać wykroje. Nie oznacza to automatycznie składania gotowego produktu.

W sztancowaniu rotacyjnym narzędzie pracuje na obracającym się cylindrze. Ta metoda nie ogranicza się do etykiet z roli: istnieją także systemy do arkuszy tektury falistej. Ich budowę pokazuje opis procesu rotacyjnego BOBST.

Wydajność i dokładność zależą od maszyny, materiału, wykrojnika oraz kształtu. Nie można porównywać wszystkich urządzeń jedną liczbą sztuk na godzinę, zwłaszcza gdy jeden arkusz mieści kilka lub kilkanaście elementów.

Sztancowanie a cięcie ploterowe i laserowe

Ploter tnący prowadzi narzędzie według pliku. Nie potrzebuje formy odtwarzającej cały obrys. Ułatwia to wykonanie prototypu, zmianę wymiarów i produkcję kilku wersji. Plotery mogą mieć również narzędzia bigujące oraz perforujące, jak w systemach narzędziowych Zünd.

Określenie „sztancowanie cyfrowe” bywa używane dla wycinania bez tradycyjnego wykrojnika. Przykładem jest Highcon Euclid, łączący cięcie laserowe z osobnym procesem tworzenia linii zgięcia. Sam laser tnący nie jest nożem sztancowym i nie wykonuje klasycznego bigowania naciskiem.

Dobór metody zaczyna się od materiału oraz oczekiwanego wykończenia. Nie każdy materiał nadaje się do lasera, a brak kosztu wykrojnika nie oznacza zerowego kosztu przygotowania pliku i ustawienia maszyny.

Jak przygotować projekt do wykrawania?

• Podaj wymiar gotowego elementu. Rozróżnij format rozłożonego wykroju i produktu po złożeniu.
• Przygotuj kontur wektorowy. Linie cięcia, zgięcia i perforacji powinny być jednoznacznie rozdzielone. Format pliku, nazwy warstw i kolory techniczne uzgodnij z wykonawcą.
• Zostaw miejsce na wykończenie. Grafika dochodząca do brzegu wymaga odpowiedniego spadu, a tekst nie powinien znajdować się przy samej linii cięcia. Wartości wynikają z wymagań produkcyjnych.
• Określ sposób przekazania produktu. Etykiety mogą pozostać na podkładzie, a inne elementy mają być dostarczone jako oddzielne sztuki. To zmienia przygotowanie produkcji.
• Sprawdź próbkę. Przy składanym elemencie sam płaski podgląd nie pokazuje, czy zamknięcie, otwory i zgięcia działają prawidłowo.

Drobne otwory i bardzo wąskie fragmenty trzeba ocenić pod kątem wykonania oraz późniejszego użytkowania. Nie istnieje jeden zestaw kolorów linii ani jeden minimalny odstęp właściwy dla wszystkich wykonawców i materiałów.

Od czego zależy koszt sztancowania?

W kalkulacji uwzględnia się przygotowanie formy, ustawienie produkcji, materiał, wykrawanie oraz dalsze czynności, np. usuwanie odpadu. Znaczenie mają nakład, liczba wersji, długość i złożoność konturu, liczba elementów na arkuszu oraz wymagane pasowanie do druku.

Nie ma uniwersalnej granicy, od której sztanca zawsze jest tańsza od plotera. Przy powtarzalnych zamówieniach wykorzystanie istniejącego narzędzia może zmienić kalkulację. Trzeba jednak sprawdzić jego stan, zgodność z materiałem i aktualną wersją projektu.