Laminowanie

Laminowanie – na czym polega i po co się je stosuje

Laminowanie to proces nakładania przezroczystej folii ochronnej na zadrukowaną powierzchnię. Folia (laminat) chroni wydruk przed zarysowaniami, działaniem promieni UV, wilgocią i ścieraniem mechanicznym. W drukarstwie i produkcji reklam laminowanie jest jedną z podstawowych operacji wykończeniowych (postpress). Bez laminowania wydruk wielkoformatowy eksponowany na zewnątrz traci intensywność kolorów już po kilku tygodniach.

Proces wygląda prosto – wydruk przechodzi przez laminator gdzie folia ochronna jest nakładana na jego powierzchnię pod ciśnieniem wałków. Folia przylega do wydruku dzięki warstwie kleju (samoprzylepna) lub pod wpływem ciepła (termiczna). Gotowy laminowany wydruk ma na powierzchni dodatkową warstwę o grubości 25-80 µm chroniącą go przed czynnikami zewnętrznymi.

Metody laminowania

Laminowanie na zimno (cold lamination)

Folia z klejem aktywowanym ciśnieniem (PSA – Pressure Sensitive Adhesive) nakładana jest na wydruk przez wałki laminatora bez podgrzewania. Klej przylega do powierzchni wydruku pod naciskiem wałków dociskowych. Temperatura w strefie laminacji nie przekracza temperatury otoczenia.

To dominująca metoda w branży reklamy wielkoformatowej. Stosuje się ją do wydruków solwentowych, ekosolwentowych, lateksowych i UV na foliach samoprzylepnych, banerach, plakatach i papierze fotograficznym. Laminowanie na zimno nie uszkadza termoczułych podłoży i atramentów. Nie deformuje folii PVC stosowanych w oklejaniu pojazdów.

Laminatory do laminowania na zimno (cold laminators) mają szerokość roboczą 1370-1600 mm. Wydruk i folia laminacyjna podawane są z rolek. Prędkość laminowania to 2-5 m/min. Koszt urządzenia: 5 000-30 000 zł w zależności od szerokości i automatyzacji.

Laminowanie na gorąco (hot lamination)

Folia z klejem termicznym nakładana jest na wydruk pod ciśnieniem i w podwyższonej temperaturze (80-160°C). Ciepło aktywuje klej na folii który po schłodzeniu tworzy trwałe połączenie z powierzchnią wydruku. Laminowanie na gorąco daje mocniejszą przyczepność folii niż na zimno.

Metoda ta dominuje w poligrafii offsetowej i cyfrowej małego formatu. Wizytówki, okładki dokumentów, karty menu restauracyjne, identyfikatory – to typowe zastosowania. Folie termiczne dostępne są w formatach od A6 do A3+ w kieszeniach (woreczki) oraz w rolkach do laminatorów walcowych.

Grubości folii termicznych: 75 µm (standard), 100 µm (wzmocniona), 125 µm (sztywna), 175 µm (bardzo sztywna), 250 µm (kartonowa sztywność). Im grubsza folia tym sztywniejszy efekt końcowy. Wizytówka w folii 250 µm jest twarda jak karta kredytowa.

Laminowanie na gorąco nie nadaje się do wydruków solwentowych i ekosolwentowych. Ciepło wałków deformuje folie PVC i może powodować odgazowywanie resztek rozpuszczalnika. Wydruki atramentowe inkjet też mogą reagować na temperaturę – kolory przesuwają się lub rozmywają.

Laminowanie płynne (liquid lamination)

Laminat płynny nakładany wałkiem, natryskiem lub coaterem UV. Nie używa folii – ochronę zapewnia cienka warstwa polimeru (3-15 µm) schnąca na powierzchni wydruku. Stosowane na materiałach gdzie folia się nie klei (canvas, tapety, podłoża teksturowane) i przy małych seriach gdzie rozwijanie rolki folii jest nieopłacalne.

Metoda	Temperatura	Grubość warstwy	Zastosowanie główne	Ochrona mechaniczna
Na zimno	Pokojowa	25-50 µm	Wydruki wielkoformatowe, folie	Wysoka
Na gorąco	80-160°C	75-250 µm	Dokumenty, wizytówki, menu	Bardzo wysoka
Płynne UV	Pokojowa	3-15 µm	Canvas, małe serie, druk cyfrowy	Średnia

Rodzaje folii laminacyjnych w reklamie

Folie monomeryczne

Produkowane z miękkiego PVC metodą kalandrowania. Grubość 50-80 µm. Trwałość zewnętrzna 1-3 lata. Tańsze od polimerycznych. Stosowane na wydrukach krótko- i średniookresowych: plakaty, banery, tablice informacyjne. Nie nadają się na pojazdy – skurczenie folii z czasem powoduje odklejanie się krawędzi.

Folie polimeryczne

Z PVC polimerycznego – bardziej stabilne wymiarowo od monomerycznych. Grubość 30-50 µm. Trwałość zewnętrzna 3-7 lat. Elastyczne, dopasowują się do krzywizn. Standard w oklejaniu pojazdów i reklamie długoterminowej. Cena 2-3x wyższa od monomerycznych ale trwałość uzasadnia różnicę.

Folie cast (odlewane)

Najwyższa klasa folii laminacyjnych. Grubość 25-38 µm. Trwałość zewnętrzna 5-10 lat. Maksymalna elastyczność – dopasowują się do głębokich wgnieceń i nitów na karoserii pojazdów. Stosowane na foliach cast do pełnego oklejania samochodów ciężarowych i flot pojazdów.

Folie specjalne

Oprócz standardowych folii błysk/mat/satyna producenci oferują folie z efektami specjalnymi. Folia antypoślizgowa do grafiki podłogowej ma chropowatą powierzchnię spełniającą normy R9-R11. Folia antywandal o grubości 100-200 µm chroni wydruki w miejscach publicznych przed zadrapaniami i graffiti. Folia UV-block z filtrem blokuje 99% promieniowania ultrafioletowego wydłużając trwałość kolorów.

Wykończenia powierzchni

Połysk (gloss) nasyca kolory i dodaje wydrukowi głębi. Zdjęcia produktowe i grafiki kolorowe wyglądają lepiej pod błyszczącą folią. Wadą jest odbijanie światła – pod ostrym oświetleniem lub w słońcu tekst na błyszczącej folii jest trudny do odczytania. Odblaski utrudniają też fotografowanie oklejonych pojazdów.

Mat (matte) eliminuje refleksy świetlne. Powierzchnia jest jedwabista w dotyku. Kolory wyglądają delikatniej, mniej krzykliwie. Mat to standard w oklejaniu pojazdów premium – czarne auta z matową grafiką wyglądają elegancko. Matowa folia ukrywa też drobne nierówności podłoża i ślady po naklejaniu.

Satyna (satin) daje delikatny połysk bez ostrych odblasków. Uniwersalne wykończenie łączące zalety błysku i matu. Popularne w druku wielkoformatowym na potrzeby targów i wystaw.

Soft-touch to folia o aksamitnej, „gumowej” fakturze. Dotyk jest przyjemny i luksusowy. Stosowana na wizytówkach, opakowaniach premium i katalogach. Nie nadaje się do reklamy zewnętrznej – brudzi się i traci efekt po kilku miesiącach na słońcu.

Kiedy laminować a kiedy nie

Laminowanie jest obowiązkowe na wydrukach eksponowanych na zewnątrz. Wydruk solwentowy na folii samoprzylepnej bez laminatu traci kolory w ciągu 3-6 miesięcy. Z laminatem polimerycznym ten sam wydruk wygląda dobrze przez 5 lat.

Laminowanie jest zbędne na materiałach jednorazowych i krótkookresowych. Plakat na wystawę trwającą tydzień nie wymaga laminowania. Baner na event weekendowy też nie. Materiały do użytku wewnętrznego (plakaty w biurze, grafiki w recepcji za szybą) można pominąć przy laminowaniu jeśli nie są narażone na dotykanie.

Wydruki na siatce mesh nie laminuje się – folia nie przylega do perforowanej struktury. Wydruki na kartonie falistym (displays POS) laminuje się tylko wtedy gdy mają przetrwać dłużej niż miesiąc. Wydruki na papierze blueback do billboardów nie wymagają laminowania – żywotność billboardu to 2-4 tygodnie.

Proces laminowania krok po kroku

Wydruk musi być suchy przed laminowaniem. Wydruki solwentowe powinny schnąć minimum 24 godziny. Wydruki lateksowe i UV są gotowe do laminowania natychmiast po druku. Resztki rozpuszczalnika uwięzione pod laminatem powodują pęcherzyki i delaminację.

Wydruk rozwijany jest z rolki lub podawany arkuszem na stół laminatora. Folia laminacyjna rozwijana jest z rolki nad wałkami. Wydruk i folia wchodzą razem między wałki dociskowe. Ciśnienie wałków dociska folię do wydruku. Klej na folii wiąże się z powierzchnią wydruku pod naciskiem.

Po laminowaniu wydruk przechodzi przez nóż obcinający nadmiar folii na krawędziach. Przy laminowaniu na gorąco wydruk przechodzi dodatkowo przez sekcję chłodzenia gdzie klej zestala się tworząc trwałe połączenie.

Gotowy wydruk zwija się na rolkę odbiorczą lub odbiera arkuszami. Przed dalszą obróbką (cięcie, oklejanie) laminowany wydruk powinien leżeć płasko przez 12-24 godziny aby klej osiągnął pełną przyczepność.

Laminowanie w oklejaniu pojazdów

Oklejanie pojazdów to jedno z najbardziej wymagających zastosowań laminowania. Folia samoprzylepna z nadrukiem na karoserii samochodu jest narażona na myjnię, deszcz, grad, sól drogową, owady i promieniowanie UV. Bez laminatu grafika na pojeździe traci kolory w ciągu kilku miesięcy.

Do oklejania pojazdów osobowych stosuje się folie laminacyjne polimeryczne o grubości 30-40 µm. Na pojazdy ciężarowe i naczepy – folie cast 25-35 µm. Folia cast jest cieńsza ale bardziej elastyczna. Dopasowuje się do nitów, spawów i zagłębień w karoserii ciężarówki. Folia polimeryczna na tych samych elementach po kilku miesiącach odkleji się na krawędziach.

Laminat na pojeździe musi wytrzymać myjnię bezdotykową (ciśnienie wody 80-150 bar) i myjnię szczotkową. Folia laminacyjna o grubości poniżej 25 µm nie daje wystarczającej ochrony mechanicznej przed szczotkami myjni. Minimalna zalecana grubość laminatu na pojeździe to 30 µm.

Laminowanie grafiki podłogowej

Grafika podłogowa wymaga specjalnego laminatu antypoślizgowego. Zwykła folia błyszcząca na podłodze jest niebezpiecznie śliska – szczególnie po zamoczeniu. Laminaty podłogowe mają w strukturze drobinki mineralne (piasek kwarcowy, korund) nadające powierzchni chropowatość zgodną z normami bezpieczeństwa R9-R13.

Grubość laminatu podłogowego to 100-200 µm – znacznie więcej niż standardowe 25-50 µm. Gruba warstwa chroni grafikę przed ścieraniem podeszwami butów i kółkami wózków sklepowych. Trwałość laminatu podłogowego w miejscu o dużym natężeniu ruchu (galeria handlowa, lotnisko) to 2-8 tygodni w zależności od grubości.

Laminowanie a ochrona przed graffiti

Laminat antygraffiti to specjalna folia umożliwiająca usunięcie farby sprejem lub markera z powierzchni wydruku bez uszkodzenia grafiki. Warstwa zewnętrzna laminatu jest tak gładka i nieprzywierająca że farba nie wnika w strukturę folii. Czyści się ją rozpuszczalnikiem lub specjalnym środkiem.

Laminaty antygraffiti stosuje się na reklamach w przestrzeni publicznej – przystanki autobusowe, wiaty tramwajowe, totemy przy drogach, tablice informacyjne w parkach. Koszt folii antygraffiti jest 2-3x wyższy od standardowej ale oszczędza koszty reprodu kcji zniszczonej grafiki. Jeden akt wandalizmu wymusza wymianę wydruku za 200-500 zł. Laminat antygraffiti eliminuje ten problem.

Laminatory – rodzaje urządzeń

Laminatory biurowe (formaty A4-A3) pracują z foliami w kieszeniach. Dokument wkłada się między dwie warstwy folii zgrzane na jednym boku. Laminator podgrzewa i dociska folie zamykając dokument w przezroczystej kopercie. Cena: 100-500 zł. Zastosowanie: wizytówki, identyfikatory, menu.

Laminatory walcowe szerokości 650-1600 mm pracują z foliami w rolkach. Wydruk przechodzi między wałkami dociskowymi a folia rozwijana z rolki jest nakładana na jego powierzchnię. Wersje cold (na zimno) i hot (na gorąco). Cena: 3 000-40 000 zł. Zastosowanie: plakaty, wydruki wielkoformatowe, fotografie.

Laminatory flatbed (płaskie) dla sztywnych podłoży. Wydruk na płycie (PCV, dibond, karton) przesuwa się po płaskim stole a wałek dociskowy nakłada folię od góry. Cena: 15 000-60 000 zł. Stosowane w drukarniach produkujących displaye POS i tablice informacyjne na sztywnych podłożach.

Koszt laminowania

Koszt folii laminacyjnej zależy od typu i szerokości. Folia monomeryczna błysk 1370 mm kosztuje 3-5 zł/mb. Folia polimeryczna mat 1370 mm to 8-15 zł/mb. Folia cast 1524 mm premium – 20-35 zł/mb. Do kosztów folii doliczyć trzeba amortyzację laminatora i czas pracy operatora.

Przy zleceniach detalicznych drukarnie wielkoformatowe doliczają za laminowanie 5-20 zł/m². Przy dużych powierzchniach (flota pojazdów, dziesiątki tablic) cena spada do 3-8 zł/m². Laminowanie stanowi 10-25% całkowitego kosztu wydruku wielkoformatowego.

Typowe problemy i ich rozwiązania

Pęcherzyki powietrza pod laminatem powstają przy zbyt szybkim podawaniu wydruku do laminatora lub niedostatecznym docisku wałków. Rozwiązaniem jest zmniejszenie prędkości laminowania i zwiększenie nacisku wałków. Na małych wydrukach pęcherzyki można usunąć nakłuwając je igłą i wygładzając laminat od środka na zewnątrz.

Zwijanie się laminowanego wydruku (curling) występuje gdy folia laminacyjna ma inny współczynnik rozszerzalności termicznej niż podłoże. Problem dotyczy głównie laminowania na gorąco. Rozwiązanie: laminowanie dwustronne (folia z obu stron) lub obniżenie temperatury wałków i wolniejsze chłodzenie.

Srebrne plamki (silvering) to miniaturowe pęcherzyki powietrza widoczne jako matowe plamy na laminacie błyszczącym. Pojawiają się przy laminowaniu na zimno na chropowatych podłożach. Klej PSA nie wypełnia mikroporów w papierze zostawiając kieszenie powietrza. Rozwiązanie: użycie folii z grubszą warstwą kleju lub podgrzanie wydruku przed laminowaniem do 30-40°C.

Delaminacja (odklejanie folii od wydruku) ma wiele przyczyn: niedoschniięty wydruk, zbyt niski nacisk wałków, niezgodność chemiczna folii z atramentem, laminowanie w zbyt niskiej temperaturze otoczenia. Najtrudniejsza do zdiagnozowania jest właśnie niezgodność chemiczna – np. laminat monomeryczny na wydruku lateksowym może się odklejać po tygodniu mimo prawidłowej aplikacji.